Operativna pravila za RTGS sistem

CENTRALNA BANKA BOSNE I HERCEGOVINE


OPERATIVNA PRAVILA
ZA BRUTO PORAVNANJA U REALNOM VREMENU


Na osnovu člana 18. st. 1. i 3. Zakona o Centralnoj banci Bosne i Hercegovine ("Službeni glasnik BiH" broj: 1/97, 29/02, 8/03, 13/03 i 14/03,) guverner Centralne banke Bosne i Hercegovine d o n o s i

OPERATIVNA PRAVILA ZA BRUTO PORAVNANJE U REALNOM VREMENU

1 Opšte odredbe
1.1 Na šta se odnose pravila i postupci
1.1.1 Operativna pravila za bruto poravnanje u realnom vremenu (u daljem tekstu: Operativna pravila) odnose se na uslove pod kojima Centralna banka Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Centralna banka) i poslovne banke ulaze u sistem bruto poravnanja u realnom vremenu (u daljem tekstu: BPRV) i napuštaju BPRV, uslove isključivanja banaka iz BPRV-a, praksu i postupke rada BPRV-a, postupke za poravnanje klirinških neto pozicija banaka, te postupke za poravnanje učesnika BPRV-a u posebnim slučajevima.
1.1.2 Pravila i postupke za poravnanje učesnika BPRV propisuje Centralna banka. Centralna banka je odgovorna za dostavljanje Operativnih pravila članicama BPRV-a. U slučaju izmjene ili dopune Operativnih pravila, Centralna banka se obavezuje da će dostaviti izmijenjena i dopunjena Operativna pravila svim članicama BPRV-a. Članice su dužne svoje postupke i pravna akta uskladiti sa ovim operativnim pravilima.
1.2 BPRV i učesnici
1.2.1 Centralna banka je odgovorna za funkcionisanje BPRV-a kojim omogućava učesnicima pojedinačno i trenutno poravnanje odobravanjem i zaduživanjem računa za poravnanje kod Centralne banke.
1.2.2 Kroz BPRV obezbjeđeno je poravnanje između samih učesnika, kao i poravnanje koje učesnici obavljaju za svoje korisnike.
1.2.3 Učesnici BPRV-a jesu Centralna banka i poslovne banke koje imaju dozvolu za obavljanje platnog prometa izdatu od nadležne agencije za bankarstvo i otvoren transakcioni račun kod Centralne banke.
1.2.4 Putem BPRV-a poravnavaju se svi platni nalozi, bez obzira na iznos, upućeni na izvršenje od strane banaka učesnika BPRV-a i Centralne banke, žirokliringa Centralne banke i drugih pravnih lica koji su u funkciji obračunskih agenata (npr. operatora kartičnog poslovanja).
1.3 Prava i odgovornosti Centralne banke
1.3.1 Centralna banka upravlja BPRV-om i vodi račune za poravnanje učesnika.
1.3.2 Centralna banka obavlja nadzor i kontrolu rada banaka koje su učesnici BPRV-a i kontroliše da li se rad BPRV-a odvija u skladu sa pravilima i postupcima BPRV-a.
Centralna banka je odgovorna za nadzor i kontrolu evidencija i zapisa učesnika koje učesnici vode u bankama u skladu sa pravilima i postupcima BPRV-a.
Centralna banka može angažovati i ovlastiti revizorsku kuću u cilju obavljanja nadzora i kontrole banaka u pogledu postupanja u smislu stava 1. ove tačke.
1.3.3 Svi akti Centralne banke koji su vezani za rad ŽK-a doneseni od Upravnog vijeća, guvernera ili ovlaštenih službenika Centralne banke obavezujući su za sve učesnike BPRV-a.
1.3.4 Centralna banka će obezbijediti djelovanje BPRV-a u skladu sa zahtjevima nadzora djelovanja platnih sistema.
1.3.5 Sva saznanja i informacije kojima raspolažu službenici Centralne banke u okviru svog svakodnevnog obavljanja poslova vezanih za BPRV - smatraju se poslovnom tajnom. Sve informacije i podaci smatraju se povjerljivim i kao takvi se moraju tretirati, izuzev u sljedećim slučajevima:
a. u slučaju da je neophodno informacije i podatke proslijediti ovlaštenim institucijama koje su ovlaštene na osnovu zakonskih propisa,
b. u slučaju da je službenik Centralne banke, koji raspolaže podacima, ovlašten da ih može predočiti organima Centralne banke,
c. u slučaju redovnog mjesečnog izvještavanja poslovnih banaka o broju i vrijednosti transakcija.
1.3.6 Centralna banka obezbjeđuje dislocirani rezervni sistem BPRV u Banjoj Luci, koji omogućava nastavljanje rada BPRV-a pri vanrednim dešavanjima.
1.3.7 U slučaju poteškoća sa poravnanjem naloga u BPRV-u, Centralna banka ima pravo da promijeni radno vrijeme BPRV-a u cilju sigurnog i uspješnog okončanja postupka poravnanja.
1.3.8 Centralna banka može ograničiti poravnanje platnih naloga među učesnicima, te obustaviti rad BPRV-a za duže ili kraće vrijeme, ako je to nužno, da bi se osigurali interesi Centralne banke ili učesnika. Izvršavanje platnih naloga se zaustavlja ili ograničava u takvim situacijama i Centralna banka se neće smatrati odgovornom za takvo zaustavljanje ili ograničavanje.
1.3.9 Centralna banka se neće smatrati odgovornom za obustavljanje ili otežano izvršavanje platnih naloga kad je to posljedica poteškoća na mreži S.W.I.F.T.
1.3.10 Centralna banka se neće smatrati odgovornom za neizvršenje, pogrešno izvršenje ili zakašnjelo izvršenje platnog naloga koje je prouzrokovao neki od učesnika, treća strana ili događaj koji se nije mogao predvidjeti ili izbjeći.
1.4 Odgovornosti učesnika
1.4.1 Svaki učesnik je odgovoran za obezbjeđenje pokrića na računu za poravnanje.
Platni nalozi će biti poravnati ukoliko je na računu za poravnanje obezbjeđeno pokriće. Ukoliko pokriće nije obezbjeđeno, platni nalozi će se razvrstati i izvršiti prema prioritetu. Ukoliko učesnik ne obezbijedi dovoljno sredstava na svom računu za poravnanje do kraja dana - dužan je sam stornirati nalog.
1.4.2 Svaki učesnik je obavezan podmiriti troškove usluga Centralne banke za učešće u BPRV-u, a u skladu sa odlukom Centralne banke o tarifi, zaduženjem računa rezervi učesnika kod pripadajuće glavne jedinice.
1.4.3 Svaki učesnik je odgovoran za tačno i pravilno prihvatanje autorizovanog platnog naloga koji je dobio od drugog učesnika BPRV-a u toku radnog vremena BPVR-a.
1.4.4 Svaki učesnik je odgovoran za svoje računarske aplikacije i njihovu usklađenost i povezivost sa BPRV-om, kao i pouzdanost kako ne bi ugrozio BPRV.
1.4.5 Odgovornost učesnika primaoca je da provjeri autentičnost primljenog platnog naloga.

2 Učešće u BPRV-u
2.1 Tehnički uslovi za uključivanje u BPRV
2.1.1 Učesnik mora raspolagati sa odgovarajućom tehničkom opremom, uključujući rezervni sistem, kao i razrađene procedure za siguran rad sistema u neprekinutom režimu učešća u BPRV-u.
2.1.2 U slučaju tehničkih poteškoća na opremi koju koristi, učesnik je obavezan odmah o tome obavijestiti Centralnu banku, a u najkraćem roku otkloniti nedostatke i obezbijediti normalno učešće u BPRV-u.
2.2 S.W.I.F.T. status
2.2.1 Učesnik mora imati status domaćeg učesnika u platnom prometu u S.W.I.F.T.-u, kao i odgovarajući S.W.I.F.T. pristup.
2.2.2 Učesnik mora razmijeniti sa svim ostalim učesnicima kontrolne ključeve kao i ostale podatke koje sistem BPRV koristi u postupku autentifikacije primljenih poruka.
2.3 Ovlaštene osobe
2.3.1 Učesnik će obezbijediti potreban broj uposlenika osposobljenih i ovlaštenih za obavljanje platnog prometa.
2.4 Istupanje iz BPRV-a
2.4.1 Učesnik može istupiti iz BPRV-a podnošenjem zahtjeva Centralnoj banci u pisanom obliku.
2.5 Isključivanje iz BPRV-a
2.5.1 Centralna banka može isključiti svakog učesnika, privremeno ili trajno, ako ne ispunjava uslove učešća u BPRV ili prekrši utvrđena pravila, a ocijeni da bi njegovo dalje učešće moglo uticati na rad cijelog BPRV-a.
2.5.2 Učesnik će biti odmah isključen iz BPRV-a, ako mjerama ovlaštene agencije ili nadzornog organa koje su poduzete protiv njega ne može obavljati usluge platnog prometa, kao i u drugim slučajevima spriječenosti obavljanja usluga platnog prometa.

3 Način i postupci poravnanja
3.1 Platni nalog
3.1.1 Platni nalozi usmjereni u BPRV moraju glasiti na BAM.
3.1.2 Platni nalozi usmjereni u BPRV moraju biti u elektronskoj formi, popunjeni u skladu sa standardima S.W.I.F.T.-a i važećim odredbama za domaće platne transakcije. Vrste poruka plaćanja jesu MT102, MT103, MT202 i MT205. Obavezno je popunjavanje polja 103 u zaglavlju poruke servisnim kodom BAP.
3.2 Izvršenje platnog naloga
3.2.1 Platni nalozi sa iznosima u okviru pokrića na računu poravnanja učesnika neopozivi su nakon prosljeđivanja u BPRV, a biće izvršeni istog dana i u toku radnog vremena BPRV-a.
3.2.2 Plaćanje se smatra konačnim u trenutku preknjiženja sredstava na račun za poravnanje učesnika u BPRV-u.
3.2.3 Platni nalozi će biti izvršeni prema listi prioriteta. Ako dva ili više platnih naloga imaju isti prioritet, izvršavaće se najprije platni nalozi koji su vremenski ranije prispjeli u BPRV.
3.2.4 Lista prioriteta platnih naloga uključuje prioritete od 1 do 98, a određuje ih sam učesnik. Ako učesnik ne navede prioritet podrazumjeva se prioritet 98.
3.2.5 Učesnik je dužan pratiti i provjeravati status proslijeđenih platnih naloga u BPRV.
3.3 Opoziv platnog naloga
3.3.1 Učesnik ili Centralna banka u ime učesnika, ako to učesnik propusti ili ako Centralna banka ocijeni potrebnim, može opozvati nalog koji je u redu čekanja za izvršenje.
3.3.2 Centralna banka može opozvati platni nalog u ime učesnika-pošiljaoca u slučaju zastoja platnog prometa iz tehničkih razloga, kad učesnik-pošiljalac to ne može sam izvršiti.
3.4 Pogrešno usmjeren platni nalog
3.4.1 Na traženje Centralne banke ili učesnika BPRV-a koji je pogrešno usmjerio platni nalog, učesnik koji je primio sredstva na osnovu pogrešno usmjerenog platnog naloga, dužan je vratiti doznačena sredstva:
-do kraja radnog vremena, ako sredstva na račun komitenta-krajnjeg primaoca, nisu knjižena, ili
-odmah po primitku vraćenih sredstava od komitenta na čiji su račun knjižena pogrešno usmjerena sredstva.
3.4.2 Ako učesnik-primalac ne može knjižiti nalog zbog nedovoljnih ili pogrešnih podataka na platnom nalogu, učesnik - primalac će kontaktirati učesnika-pošiljaoca i zahtijevati dopunu podataka ili će platni nalog vratiti učesniku-pošiljaocu što prije, a najkasnije naredni radni dan.
3.5 Raspored rada BPRV-a
3.5.1 Radni dani BPRV-a su svi radni dani tokom godine od ponedjeljka do petka.
3.5.2 Neradni dani BPRV-a su subote, nedjelje, 1. i 2. januar i 1. maj, a eventualno i drugi dani koje će u skladu sa propisima i opravdanim razlozima odrediti guverner.
3.5.3 Radni dan BPRV-a počinje u 8.00 a završava u 16.00 sati, i u tom vremenu prima platne naloge.
3.5.4 U slučaju da radni dan BPRV-a iz bilo kog razloga kasni sa početkom rada i u slučaju produženja radnog dana dužeg od jednog (1) sata, Centralna banka će o tome obavijestiti učesnike na najprikladniji način.

4 Izvršavanje naloga iz kliringa
4.1 Opšte odredbe
4.1.1 Poravnanje naloga iz kliringa biće izvršeno preko računa za poravnanje učesnika kliringa.
4.2 Poravnanje naloga iz međubankarskog kliringa i kartičnog poslovanja
4.2.1 Učesnici u kliringu, pravna lica koja su u funkciji obračunskih agenata (npr. operatori kartičnog poslovanja) i Centralna banka kao agent za poravnanje BPRV-a, postupaju u skladu sa utvrđenim pravilima.
4.2.2 Obračunski agent, nakon obavljenog kliringa, obavještava Centralnu banku o pozicijama učesnika - neto zaduženjima i neto odobrenjima, slanjem klirinškog izvještaja, u elektronskoj formi, koje su utvrđene od strane Centralne banke.
4.2.3 Centralna banka će, na osnovu klirinškog izvještaja iz tačke 4.2.2., provjeriti da li se neto zaduženja mogu izvršiti u BPRV-u preko računa za poravnanje.
4.2.4 Nakon što je Centralna banka zadužila račun za poravnanje učesnika BPRV-a - neto dužnika, odmah će izvršiti odobrenje računa za poravnanje učesnika BPRV-a - neto povjerioca, u skladu sa podnesenim klirinškim izvještajem. Poravnanje obaveza i potraživanja iz kliringa smatra se konačnim u trenutku kad je odobren račun za poravnanje učesnika BPRV-a - neto povjerioca. Centralna banka će obavijestiti učesnike BPRV-a o okončanju poravnanja naloga iz kliringa.
4.3 Izravno zaduženje kod poravnanja obaveza iz ŽK Centralne banke
4.3.1 Poravnanje neto obaveza iz žirokliringa Centralne banke, iskazane u klirinškom izvještaju, biće izvršeno izravnim zaduženjem računa za poravnanje učesnika BPRV-a- neto dužnika.
4.3.2 Izravno zaduženje računa poravnanja će biti izvršeno na osnovu klirinškog izvještaja, koji Centralna banka po okončanju kliringa šalje svim učesnicima kliringa.
4.3.3 Izravno zaduženje računa za poravnanje učesnika BPRV-a- neto dužnika će se izvršiti odmah, ako je na njegovom računu za poravnanje dovoljno sredstava. Ukoliko u redu za plaćanje sa računa za poravnanje čeka više naloga, Centralna banka će prioritetno izvršiti platne naloge iz žirokliringa.
4.3.4 Obaveze svih učesnika - neto dužnika poravnavaju se izravnim zaduženjem računa za poravnanje, a u korist računa Centralne banke. Nakon što su obaveze svih neto dužnika poravnate, Centralna banka će odobriti pojedinačne račune učesnika - neto povjerilaca.
4.3.5 Ako učesnik - neto dužnik u trenutku potrebe izravnog zaduženja nema dovoljno sredstava na računu za poravnanje, dužan je obezbijediti sredstva odmah po obavještavanju, a najkasnije u roku od 15 minuta. Ako učesnik ne obezbijedi sredstva u ovom roku, Centralna banka zadržava pravo da na račun za poravnanje prebaci sredstva sa računa rezervi učesnika. Zaduženje učesnika će biti izvršeno odmah po obezbjeđenju sredstava na računu za poravnanje.
4.3.6 Ukoliko učesnik ni na jedan od prethodnih načina nije u stanju obezbijedi sredstva, Centralna banka će djelovati u skladu sa aktima kojim su regulisana pravila i procedure za žirokliring.
4.3.7 Prigovor od strane učesnika - neto dužnika, na obavezu nastalu u postupku kliringa, ne može zaustaviti izvršenje izravnog zaduženja računa za poravnanje. Ukoliko se ustanovi da je došlo do nepravilnog zaduženja, učesnik ima pravo da, tek po okončanju poravnanja, zahtijeva povrat sredstava.

5 Postupak poravnanja u vanrednim okolnostima
5.1 Poduzimanje mjera u vanrednim okolnostima
5.1.1 Centralna banka u vanrednim okolnostima može poduzeti sve neophodne mjere za obezbjeđenje nastavka pouzdanog, ispravnog i zakonitog rada BPRV-a.
5.2 Obezbjeđenje uslova za rad na rezervnoj lokaciji
5.2.1 Centralna banka i učesnici će obezbijediti uslove da se planovi za vanredne okolnosti iz tačke 5.3.1 mogu realizovati na rezervnoj lokaciji u slučaju potrebe.
5.3 Planovi za vanredne okolnosti
5.3.1 Centralna banka i učesnici će pripremiti planove za vanredne okolnosti sa postupcima i mjerama za nastavak pouzdanog, ispravnog i zakonitog rada BPRV-a kod nastupanja vanrednih okolnosti.
5.4 Kršenje pravila i postupaka za postupanje u vanrednim okolnostima
5.4.1 Neobezbjeđenje uslova za rad na rezervnoj lokaciji i nedonošenje planova za vanredne okolnosti, kao i nepridržavanje mjera Centralne banke za postupanje u vanrednim okolnostima, smatraće se kršenjem pravila i postupaka BPRV-a.

6 Prelazne i završne odredbe
6.1 Prelazne odredbe
6.1.1 Danom početka primjene ovih operativnih pravila prestaje da važi Pravilnik o utvrđivanju operativnih pravila za bruto poravnanja u realnom vremenu broj: 01-14/01 od 8.1.2001. godine i 01-960/01 od 12.10.2001. godine.
6.1.2 Za status učesnika BPRV-a, osim odobrenja za obavljanje platnog prometa, neophodno je prihvatanje operativnih pravila za BPRV, što učesnici potvrđuju pisanom izjavom o prihvatanju na obrascu broj 1. koji je u prilogu i sastavni dio ovih operativnih pravila.
6.1.3 Učesnice BPRV-a koje su taj status stekle prema odredbama Pravilnika o utvrđivanju operativnih pravila za bruto poravnanja u realnom vremenu broj: 01-14/01 od 8. 1. 2001. godine dužne su svoja akta uskladiti sa odredbama ovih operativnih pravila i dati izjavu iz tačke 6.1.2 do 31.12.2004. godine, a ukoliko to ne učine u tom roku, gube status učesnika u BPRV-u.
6.2 Završne odredbe
6.2.1 Ova operativna pravila stupaju na snagu danom donošenja, a primjenjivaće se od 1.1.2005. godine.


Broj: 01-766/04
Guverner
Sarajevo, 19.11.2004. godine
Peter Nicholl